Γράφει ο Τάσης Παπαϊωάννου*

Δεν θέλει δα και πολλή σκέψη ή πολύπλοκες πολεοδομικές αναλύσεις, για να συμπεράνει κανείς πως ο χώρος αυτός πρέπει να μείνει ανέγγιχτος, ελεύθερος, ένας ανοιχτός υπαίθριος δημόσιος χώρος! Αναπόφευκτα ήρθε στον νου μου η ακατανόητη και κοντόφθαλμη απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού να ανεγερθεί σ’ ένα τμήμα του πάρκου το «Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο της Πόλης των Αθηνών».

Είναι φορές που όταν βρίσκομαι σ’ έναν τόπο, έρχεται άθελα στον νου μου η σκέψη: Πώς θα ήταν άραγε αυτός ο τόπος στην αρχαιότητα; Προσπαθώ να φανταστώ το τοπίο τότε, τα σπίτια, τους δρόμους, τους ανθρώπους, την καθημερινότητά τους. Κι άλλες, που σκέφτομαι ακριβώς το αντίθετο:

Πώς θα είναι ύστερα από πολλά χρόνια, όταν εμείς δεν θα βρισκόμαστε πια εδώ κι άλλες γενιές θα τον κατοικούν; Θα είναι ακόμη πιο χτισμένος, με ψηλότερα κτίρια, σαν εκείνο τον άσχημο και αλαζονικό ουρανοξύστη που ορθώνεται αυθάδικα στην παραλιακή; Με πιο ασφυκτικές συνθήκες διαβίωσης, σ’ έναν υπερσυμπιεσμένο αστικό ιστό, έτσι που οι σημερινές πολυκατοικίες να φαντάζουν στα μάτια των ανθρώπων του μέλλοντος ως κτίρια της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, τα οποία μάλιστα θα χρήζουν προστασίας; Τι να επιφυλάσσει άραγε το μέλλον στον τόπο μας;

Μήπως όμως αυτές τις σκέψεις τις έκαναν και τότε οι άνθρωποι της αρχαίας Αθήνας; Μην τυχόν, δηλαδή, είναι σκέψεις που περνούν πάντα από το ανθρώπινο μυαλό, σε όλες τις εποχές, σε όλους τους τόπους; Σαν η ανθρώπινη φαντασία να πασχίζει –ανεπιτυχώς– να δραπετεύσει από τα δεσμά του χρόνου που την εγκλωβίζουν στο παρόν και θέλει να πετάξει ελεύθερη, πότε προς το παρελθόν και πότε προς το μέλλον. Σαν μια ευχάριστη αυταπάτη που μας μεταφέρει αστραπιαία σε άλλους χρόνους, σε άλλους καιρούς. «Ζούμε μέσα σε μεγάλες ενότητες, σε συμπιεσμένους και διαστελλόμενους χρόνους, σε ξοδεμένα και αξόδευτα διαστήματα, όχι σε στιγμιακές ακρίβειες»⁽¹⁾ έγραφε ο φίλος Κωστής Παπαγιώργης.

Μνήμες

Θα μπορούσαμε τότε να πούμε ότι κάθε τόπος κουβαλάει από το παρελθόν αμέτρητες μνήμες κι ας έχουν χαθεί για πάντα οι άνθρωποι; Φωλιάζουν κάπου οι μνήμες των περασμένων κι ας μην τις αντιλαμβανόμαστε τις περισσότερες φορές. Βρίσκονται, θαρρείς, αγκιστρωμένες πάνω σε βράχια, σπίτια, πέτρες διάσπαρτες, όπως τα φύλλα των δέντρων που τα παρασέρνει ο αέρας και κάθε τόσο σκαλώνουν σε κάποιο εμπόδιο.

Βρίσκονται κρυμμένες πάνω στα χώματα, αλλά και κάτω απ’ αυτά. Θαμμένες βαθιά μέσα στο χθες και τις ανακαλύπτουμε, όταν η αρχαιολογική σκαπάνη τις συναντήσει υπό μορφή ερειπίων και τις φέρνει ξανά στο φως. Είναι τότε σαν να «ξαναγεννιέται» το παρελθόν, σαν να απελευθερώνονται οι μνήμες καιρών περασμένων από τη μακροχρόνια λήθη που τις σκέπαζε. Ισως εκείνες τις στιγμές που αποκαλύπτεται ένας αρχαίος τάφος, ένα ψηφιδωτό, μια μαρμάρινη κολόνα ή ένα ταπεινό κεραμικό όστρακο, να αντιλαμβανόμαστε τη θνητότητά μας κι ας ζούμε σαν να είμαστε αθάνατοι.

Αυτές οι σκέψεις πλημμύρισαν το μυαλό μου όταν βρέθηκα πρόσφατα στην Ακαδημία Πλάτωνος. Οταν διέσχιζα το υπέροχο αρχαιολογικό πάρκο, σ’ αυτή την πυκνοδομημένη και υποβαθμισμένη γειτονιά της Αθήνας. Βλέπεις τα ορύγματα των ανασκαφών με τα σπουδαία αρχαιολογικά ευρήματα να στέκουν εκεί κάτω, χαμηλότερα από το επίπεδο της σύγχρονης πόλης. Κι αυτό το χώμα το συσσωρευμένο μέσα στις χιλιετίες που σε κρατά ψηλότερα, να μοιάζει με τον χρόνο που πέρασε και εναπόθεσε τη λήθη πάνω σε καιρούς περασμένους. Εσύ στέκεις ψηλά στο παρόν κι εκεί, 3-4 μέτρα πιο κάτω, βρίσκεται ο κόσμος του παρελθόντος, τότε που οι νεαροί μαθητές της Ακαδημίας με τους δασκάλους τους βημάτιζαν και φιλοσοφούσαν δίπλα σε δροσερά νερά και αναρωτιόνταν –ποιος ξέρει;– για αυτά που ταλανίζουν και τις δικές μας ζωές σήμερα.

Είμαστε τυχεροί που ζούμε δίπλα στα συγκλονιστικά αυτά ερείπια της παλιάς Αθήνας. Ενα δώρο ανεκτίμητο που μας χαρίστηκε απλόχερα, από όλους εκείνους που κάποτε έζησαν στα ίδια χώματα με εμάς. Οι «τρύπες» στην Ακαδημία Πλάτωνος μας συνδέουν σαν ομφάλιος λώρος με τον αρχέγονο τόπο στον οποίο μας έλαχε να κατοικούμε, έναν τόπο με τόσες μνήμες που μας συντροφεύουν μέχρι σήμερα. «Οι τόποι «μένουν» ως εγγραφές, μνημεία, δυνάμει τεκμήρια»⁽²⁾ μας επισημαίνει ο Paul Ricceur.

Εβλεπα τον κόσμο που περπατούσε στο πάρκο, τις οικογένειες με τα παιδιά που έτρεχαν εδώ κι εκεί, παρέες να απολαμβάνουν την ανοιχτωσιά που τους προσέφερε ο αρχαιολογικός χώρος. Δεν θέλει δα και πολλή σκέψη ή πολύπλοκες πολεοδομικές αναλύσεις, για να συμπεράνει κανείς πως ο χώρος αυτός πρέπει να μείνει ανέγγιχτος, ελεύθερος, ένας ανοιχτός υπαίθριος δημόσιος χώρος! Αναπόφευκτα ήρθε στον νου μου η ακατανόητη και κοντόφθαλμη απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού να ανεγερθεί σ’ ένα τμήμα του πάρκου το «Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο της Πόλης των Αθηνών». Αδήριτη φυσικά η ανάγκη ανέγερσης του μουσείου, αλλά αυτή ήταν η πιο ενδεδειγμένη θέση;

Καλή και αξιέπαινη η προσπάθεια των αρχιτεκτόνων που κέρδισαν το πρώτο βραβείο στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό που προκηρύχτηκε το 2022, να «αποκαταστήσουν» μέσω της λύσης τους το φυσικό τοπίο, με τις «πράσινες πλαγιές»-δώματα και τον υποβιβασμό του κτιρίου σε σχέση με το επίπεδο της πόλης. Αλλά γιατί να χρειαστεί να θυσιαστεί το φυσικό τοπίο και να «αποκατασταθεί», όταν το ίδιο κτίριο θα μπορούσε να χτιστεί σε κάποιο άλλο «οικόπεδο»; Τόσα είναι τα εγκαταλελειμμένα πρώην βιομηχανικά κτίρια με μεγάλους υπαίθριους χώρους στην περιοχή. Δεν θα μπορούσε το ΥΠΠΟ να προχωρήσει στην απαλλοτρίωση κάποιων γειτονικών οικοπέδων, προκειμένου να μην καταστραφεί κανένα τμήμα του πάρκου των κατοίκων της περιοχής, αλλά και ευρύτερα του κορεσμένου Λεκανοπεδίου; Σε κάποιο σημείο, μάλιστα, που θα βρίσκεται πλησιέστερα σε κάποια από τις υπερτοπικές λεωφόρους (Αθηνών-εθνική οδός), έτσι ώστε να είναι ευκολότερη η πρόσβαση στο μουσείο, προκειμένου να μην επιβαρυνθεί ακόμη περισσότερο η ήδη κορεσμένη κυκλοφορία των οχημάτων στη γειτονιά.

Σεβασμός

Τα δημόσια κτίρια, κτήμα όλων των πολιτών, αυτόν τον στόχο έχουν: να διευκολύνουν και όχι να επιβαρύνουν τη ζωή τους, πόσο μάλλον όταν πρόκειται για κτίρια πολιτισμού. Πριν χτίσουμε το νέο, δεν πρέπει πρώτα να σεβαστούμε το παλιό και ό,τι αυτό συμβολίζει για την πόλη της Αθήνας; Το πάρκο αποτελεί σπουδαίο και αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας της, που πρόκειται να πληροφορούνται οι επισκέπτες του μελλοντικού μουσείου.

Ενα in situ μνημείο το οποίο οφείλουμε να κρατήσουμε ακέραιο, όχι μόνο για ιστορικούς λόγους, αλλά κυρίως για να μην επιβαρύνουμε με τις άστοχες και αβασάνιστες επιλογές των αρμοδίων τη ζωή των κατοίκων της ευρύτερης περιοχής. Το αποδεικνύουν, άλλωστε, οι μαζικοί αγώνες που δίνουν ως κοινότητα να διαφυλάξουν το πάρκο, το οποίο αποτελεί εστία ζωής, αναψυχής και περιπάτου, η μοναδική που απέμεινε αλώβητη και «ανεκμετάλλευτη» στη γειτονιά τους!

*Αρχιτέκτων-ομότιμος καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ

Πηγή: ΕφΣυν